Wkładka wewnątrzmaciczna (IUD) - rodzaje i dla kogo

Wkładka wewnątrzmaciczna (IUD), nazywana potocznie domaciczną, to mały, elastyczny element w kształcie litery T, który ginekolog umieszcza w jamie macicy jako długoterminową, odwracalną metodę antykoncepcji (tzw. LARC). Występuje w dwóch rodzajach: miedziana (niehormonalna) i hormonalna (uwalniająca lewonorgestrel). Obie należą do najskuteczniejszych metod zapobiegania ciąży, ze skutecznością powyżej 99% (wg WHO i FSRH), a ich działanie jest w pełni odwracalne po usunięciu. Wkładka działa od 3 do nawet 10 lat w zależności od modelu i nie wymaga codziennego pamiętania o antykoncepcji. Poniżej wyjaśniam, czym różnią się oba rodzaje, dla kogo wkładka jest dobrym wyborem oraz jak wygląda jej założenie i pierwsze tygodnie po zabiegu.

Czym jest wkładka wewnątrzmaciczna

Wkładka wewnątrzmaciczna to antykoncepcja długoterminowa, odwracalna (LARC, ang. Long-Acting Reversible Contraception). Po założeniu pozostaje w macicy przez kilka lat i działa bez udziału pacjentki, co eliminuje najczęstszą przyczynę nieskuteczności innych metod, czyli pominięcie tabletki. Według WHO i ACOG metody LARC mają najniższy odsetek nieplanowanych ciąż spośród wszystkich odwracalnych form antykoncepcji, bo ich skuteczność w praktyce jest niemal taka sama jak w warunkach idealnych.

Wkładka nie chroni przed infekcjami przenoszonymi drogą płciową. W przypadku ryzyka zakażeń nadal konieczne jest stosowanie prezerwatywy.

Rodzaje wkładek: miedziana i hormonalna

Dostępne są dwa zasadniczo różne typy wkładek, które działają na odmiennych zasadach.

Wkładka miedziana

Wkładka miedziana nie zawiera hormonów. Owinięty wokół niej drut miedziany uwalnia jony miedzi, które działają plemnikobójczo i wywołują miejscowy odczyn w błonie śluzowej macicy, uniemożliwiając zapłodnienie i zagnieżdżenie. Jest to dobra opcja dla kobiet, które nie chcą lub nie mogą stosować hormonów. W pierwszych miesiącach może nasilać krwawienia miesiączkowe i bóle podbrzusza, co u części pacjentek z czasem się zmniejsza. W zależności od modelu działa od 5 do nawet 10 lat.

Wkładka hormonalna

Wkładka hormonalna uwalnia miejscowo lewonorgestrel (gestagen). Zagęszcza śluz szyjkowy, ścieńcza błonę śluzową macicy, a w większych dawkach częściowo hamuje owulację. Charakterystyczną cechą jest zmniejszenie obfitości i bolesności miesiączek. U części kobiet miesiączka zanika całkowicie, co jest zjawiskiem bezpiecznym i odwracalnym. Z tego powodu wkładkę hormonalną stosuje się również leczniczo, na przykład przy obfitych krwawieniach miesiączkowych czy mięśniakach lub jako element ochrony błony śluzowej macicy w hormonalnej terapii zastępczej. W zależności od dawki lewonorgestrelu działa od 3 do 8 lat.

Cecha	Wkładka miedziana	Wkładka hormonalna
Hormony	brak	lewonorgestrel (miejscowo)
Mechanizm	jony miedzi, działanie plemnikobójcze	zagęszczenie śluzu, ścieńczenie endometrium
Czas działania	5-10 lat (zależnie od modelu)	3-8 lat (zależnie od dawki)
Wpływ na miesiączkę	może nasilać krwawienia i bóle	zmniejsza krwawienia, możliwy zanik miesiączki
Skuteczność	powyżej 99%	powyżej 99%
Dla kogo szczególnie	kobiety unikające hormonów	kobiety z obfitymi, bolesnymi miesiączkami

Dla kogo jest wkładka

Wkładka jest odpowiednia dla większości kobiet w wieku rozrodczym, które szukają wygodnej i bardzo skutecznej antykoncepcji na lata. Wbrew częstemu przekonaniu mogą ją stosować również kobiety, które nie rodziły. Zarówno FSRH, jak i ACOG potwierdzają, że brak przebytego porodu nie jest przeciwwskazaniem do założenia wkładki.

Wkładka bywa szczególnie polecana, gdy:

• zależy Ci na metodzie, o której nie trzeba pamiętać każdego dnia
• planujesz antykoncepcję na kilka lat, ale chcesz zachować szybki powrót płodności po usunięciu
• nie możesz lub nie chcesz stosować estrogenów (wkładka miedziana lub hormonalna)
• masz obfite, bolesne miesiączki (wtedy rozważa się wkładkę hormonalną)
• karmisz piersią (wkładkę można założyć w okresie poporodowym po ocenie ginekologa)

O doborze metody decyduje lekarz na podstawie wywiadu i badania. Decyzję o tym, która antykoncepcja jest bezpieczna w danej sytuacji, opieramy na kryteriach kwalifikacji medycznej WHO (Medical Eligibility Criteria). Przeciwwskazania to między innymi: nieustalona przyczyna krwawień z dróg rodnych, aktualna ciąża, czynne zapalenie narządów miednicy mniejszej, niektóre nowotwory narządu rodnego oraz wady anatomiczne macicy uniemożliwiające prawidłowe założenie. Pełny dobór i kwalifikację omawiamy podczas konsultacji dotyczącej wkładki wewnątrzmacicznej.

Skuteczność

Wkładka należy do najskuteczniejszych odwracalnych metod antykoncepcji. Wskaźnik Pearla, który określa liczbę ciąż na 100 kobiet stosujących daną metodę przez rok, wynosi dla wkładek poniżej 1 (wg WHO i FSRH). Oznacza to skuteczność porównywalną z podwiązaniem jajowodów, ale w pełni odwracalną. Dla porównania, przy typowym stosowaniu tabletek antykoncepcyjnych w ciągu roku w ciążę zachodzi około 7 na 100 kobiet, najczęściej z powodu pominiętych dawek. Wkładka eliminuje ten czynnik, bo działa niezależnie od pamięci pacjentki, dlatego jej skuteczność w praktyce jest niemal taka sama jak w warunkach idealnych.

Jak wygląda założenie wkładki

Założenie wkładki to krótki zabieg ambulatoryjny wykonywany w gabinecie ginekologicznym, zwykle trwający kilka minut. Najczęściej przeprowadza się go podczas miesiączki lub tuż po niej, gdy szyjka macicy jest lekko rozwarta, a ciąża jest wykluczona. Przebieg obejmuje:

1. badanie ginekologiczne i ocenę położenia macicy
2. wprowadzenie wziernika i odkażenie szyjki
3. pomiar długości jamy macicy (sondowanie)
4. umieszczenie wkładki za pomocą cienkiego aplikatora
5. przycięcie niteczek kontrolnych wystających do pochwy

Większość kobiet odczuwa w trakcie zabiegu skurcze przypominające bóle miesiączkowe, które zwykle szybko ustępują. Przed założeniem można przyjąć lek przeciwbólowy. Po zabiegu zaleca się kontrolne badanie, najczęściej po pierwszej miesiączce, aby potwierdzić prawidłowe położenie wkładki.

Po założeniu: czego się spodziewać

W pierwszych tygodniach po założeniu typowe są plamienia, nieregularne krwawienia i okresowe skurcze podbrzusza. Przy wkładce hormonalnej krwawienia z czasem się zmniejszają, przy miedzianej mogą być przez kilka miesięcy obfitsze. Warto okresowo sprawdzać obecność niteczek kontrolnych, zgodnie ze szczegółowymi zaleceniami po założeniu wkładki.

Ryzyko poważnych powikłań jest niskie. Wydalenie wkładki zdarza się u około 1 na 20 kobiet, najczęściej w pierwszym roku, a przebicie ściany macicy podczas zakładania jest rzadkie i szacowane na około 1-2 przypadki na 1000 założeń (wg FSRH). Nieco podwyższone ryzyko infekcji narządów miednicy dotyczy wyłącznie pierwszych około trzech tygodni po założeniu.

Mity i fakty

Mit	Fakt
Wkładkę mogą mieć tylko kobiety po porodzie	Brak przebytego porodu nie jest przeciwwskazaniem (wg FSRH i ACOG)
Wkładka powoduje niepłodność	Płodność wraca po usunięciu; wkładka nie obniża rezerwy jajnikowej
Wkładka hormonalna działa jak tabletki	Działa głównie miejscowo, dawka hormonu jest znacznie niższa niż w tabletkach
Wkładka chroni przed chorobami przenoszonymi drogą płciową	Nie chroni; przy ryzyku zakażeń potrzebna jest prezerwatywa
Założenie wkładki to bolesny zabieg operacyjny	To kilkuminutowy zabieg ambulatoryjny, zwykle z odczuciem skurczów
Wkładka może się przemieścić do innych narządów	Prawidłowo założona pozostaje w macicy; przebicie ściany jest rzadkie

Najczęstsze pytania pacjentek

Czy założenie wkładki boli? Większość kobiet odczuwa skurcze podobne do bólu miesiączkowego, trwające krótko. Przed zabiegiem można przyjąć lek przeciwbólowy.

Kiedy wkładka zaczyna chronić przed ciążą? Wkładka miedziana działa od razu po założeniu. Wkładka hormonalna chroni natychmiast, jeśli założono ją w pierwszych dniach cyklu; w innym terminie zaleca się dodatkowe zabezpieczenie przez 7 dni.

Czy po usunięciu wkładki szybko można zajść w ciążę? Tak, płodność wraca zwykle od razu po usunięciu, niezależnie od czasu stosowania wkładki.

Czy wkładka hormonalna powoduje przyrost masy ciała? Lewonorgestrel działa głównie miejscowo, a dane nie potwierdzają istotnego wpływu na masę ciała u większości kobiet.

Czy partner odczuwa wkładkę podczas współżycia? Sama wkładka znajduje się w macicy i nie jest wyczuwalna. Niekiedy partner może wyczuć niteczki kontrolne, które ginekolog może odpowiednio przyciąć.

Jak często kontrolować wkładkę? Po pierwszej kontroli zaleca się okresowe wizyty oraz samodzielne sprawdzanie niteczek; w razie wątpliwości potrzebna jest konsultacja.

Czy wkładkę można usunąć w dowolnym momencie? Tak, usunięcie jest szybkie i wykonuje je ginekolog. Wkładkę można też wymienić na nową podczas tej samej wizyty.

Czy z wkładką można używać tamponów i kubeczka menstruacyjnego? Tak, choć przy kubeczku menstruacyjnym należy ostrożnie zwolnić podciśnienie przed wyjęciem, aby nie pociągnąć za niteczki kontrolne. W razie wątpliwości warto omówić to z ginekologiem.

Czy wkładkę można założyć po porodzie lub poronieniu? W wielu przypadkach jest to możliwe, w odpowiednim oknie czasowym i po ocenie ginekologa. Termin dobiera się indywidualnie, biorąc pod uwagę między innymi karmienie piersią.

W Medicus Center w Łomży dobór antykoncepcji oraz założenie i kontrolę wkładki wewnątrzmacicznej prowadzi między innymi lek. Aleksandra Przestrzelska w ramach konsultacji ginekologicznej. Zapraszamy do rezerwacji online lub telefonicznej pod numerem 662 138 511.

Podsumowanie

• Wkładka wewnątrzmaciczna (IUD) to długoterminowa, odwracalna antykoncepcja o skuteczności powyżej 99%.
• Dostępne są dwa rodzaje: miedziana (bez hormonów, 5-10 lat) i hormonalna (z lewonorgestrelem, 3-8 lat); hormonalną wybiera się zwłaszcza przy obfitych i bolesnych miesiączkach, miedzianą gdy pacjentka unika hormonów.
• Brak przebytego porodu nie jest przeciwwskazaniem do założenia wkładki.
• Założenie to krótki zabieg ambulatoryjny; po nim normą są przejściowe plamienia i skurcze.
• Silny ból, gorączka, brak niteczek lub objawy ciąży wymagają pilnej konsultacji ginekologicznej.

Źródła i opracowania

1. World Health Organization (WHO). Medical eligibility criteria for contraceptive use (MEC), 5th edition. who.int
2. Faculty of Sexual and Reproductive Healthcare (FSRH). FSRH Clinical Guideline: Intrauterine Contraception (2023). fsrh.org
3. American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG). Long-Acting Reversible Contraception: Implants and Intrauterine Devices, Practice Bulletin. acog.org
4. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). U.S. Medical Eligibility Criteria for Contraceptive Use. cdc.gov
5. Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników (PTGiP). Rekomendacje dotyczące antykoncepcji. ptgin.pl