Torbiel jajnika - objawy i diagnostyka

Kłujący ból w podbrzuszu z jednej strony, plamienia między cyklami lub uczucie pełności w miednicy często okazują się objawami torbieli jajnika, czyli pęcherzyka wypełnionego płynem na powierzchni lub wewnątrz jajnika. Większość zmian ma charakter czynnościowy i wycofuje się samoistnie w ciągu 2-3 cykli miesiączkowych (wg rekomendacji PTGiP). Pozostałe wymagają obserwacji, a w niektórych przypadkach leczenia. Podstawą diagnostyki jest USG przezpochwowe, które pozwala ocenić wielkość, strukturę i unaczynienie zmiany. Poniżej wyjaśniam, kiedy torbiel jajnika jest naturalnym elementem cyklu, a kiedy wymaga pilnej konsultacji ze specjalistą.

Czym jest torbiel jajnika

Torbiel jajnika to wypełniony płynem pęcherzyk zlokalizowany na powierzchni lub wewnątrz jajnika. Większość torbieli u kobiet w wieku rozrodczym ma charakter czynnościowy, czyli związany z naturalnym cyklem miesiączkowym. Powstają z pęcherzyka Graafa, który nie uwolnił komórki jajowej (torbiel pęcherzykowa), lub z ciałka żółtego po owulacji (torbiel lutealna). Takie zmiany zazwyczaj wycofują się w ciągu 2-3 cykli bez żadnej interwencji (wg rekomendacji PTGiP).

Inne rodzaje torbieli to:

• torbiel endometrialna (endometrioma) - powikłanie endometriozy, zawiera ciemną, zastarzałą krew (tzw. “czekoladowa torbiel”)
• torbiel dermoidalna (teratoma dojrzały) - zawiera tkanki pochodzenia zarodkowego: włosy, zęby, tkankę tłuszczową
• torbiel surowicza lub śluzowa - najczęściej łagodne guzy torbielowate, mogą osiągać duże rozmiary
• torbiel krwotoczna - powstaje po krwawieniu do ciałka żółtego

Według danych Royal College of Obstetricians and Gynaecologists (wg RCOG, Green-top Guideline 62, 2011), u kobiet przed menopauzą ryzyko, że wykryta torbiel jest złośliwa, wynosi poniżej 1%. U kobiet po menopauzie ryzyko to wzrasta i każda nowa zmiana wymaga wnikliwej oceny.

Objawy torbieli jajnika

Wiele torbieli jajnika nie daje żadnych objawów i bywa wykrywana przypadkowo podczas rutynowego USG. Jeśli jednak zmiana rośnie lub dochodzi do powikłań, pojawiają się charakterystyczne dolegliwości.

Objawy wczesne i typowe

• ból lub dyskomfort w podbrzuszu - najczęściej jednostronny, tępy, narastający przed miesiączką
• uczucie pełności lub ciśnienia w miednicy
• bolesne miesiączki (zwłaszcza przy torbieli endometrialnej)
• plamienia lub krwawienia między cyklami
• ból podczas współżycia (dyspareunia)
• częstomocz lub parcie na pęcherz (gdy torbiel uciska pęcherz)
• wzdęcia, uczucie powiększonego brzucha

Sygnały alarmowe - pilna konsultacja

Niektóre objawy wymagają szybkiej wizyty u lekarza lub zgłoszenia się na izbę przyjęć:

Skręt jajnika i pęknięcie torbieli to powikłania wymagające interwencji chirurgicznej. Opóźnienie diagnozy skrętu o kilka godzin może prowadzić do martwicy jajnika i konieczności jego usunięcia.

Przyczyny i czynniki ryzyka

Torbiele czynnościowe są zjawiskiem fizjologicznym i pojawiają się u większości kobiet w wieku rozrodczym przynajmniej raz w życiu. Ich występowaniu sprzyjają:

• zaburzenia hormonalne (nieregularna owulacja)
• leczenie stymulujące owulację (w ramach procedur wspomaganego rozrodu)
• młody wiek ginekologiczny (pierwsze lata po menarche)
• wczesna menopauza

Torbiele niefizjologiczne mają inne podłoże:

• endometrioza - kobiety z endometriozą w 17-44% przypadków mają endometriomy (wg European Society of Human Reproduction and Embryology, ESHRE)
• zespół policystycznych jajników (PCOS) - mnogie drobne torbielki w jajnikach charakterystyczne dla tego schorzenia
• zaburzenia genetyczne predysponujące do teratomów
• przewlekłe stany zapalne miednicy

Czynniki zwiększające ryzyko torbieli złośliwych (szczególnie po menopauzie): wiek powyżej 50 lat, dodatni wywiad rodzinny w kierunku raka jajnika lub piersi, mutacje BRCA1/BRCA2, bezdzietność, wczesna pierwsza miesiączka i późna menopauza.

Mity i fakty

Mit	Fakt
Każda torbiel jajnika wymaga operacji	Większość torbieli czynnościowych (<5 cm) wycofuje się samoistnie w 2-3 cykle, bez żadnej interwencji
Torbiel jajnika to rak	U kobiet w wieku rozrodczym złośliwość występuje w mniej niż 1% wykrytych torbieli
Antykoncepcja hormonalna leczy torbiele	Tabletki antykoncepcyjne nie cofają istniejących torbieli, ale zmniejszają ryzyko powstawania nowych torbieli czynnościowych (Cochrane Review, 2014)
Torbiele zawsze dają objawy	Wiele torbieli jest całkowicie bezobjawowych i wykrywanych przypadkowo w USG
Ciąża wyklucza torbiel	Torbiel ciałka żółtego jest typowa we wczesnej ciąży i zwykle wycofuje się do 16. tygodnia
Torbiel zawsze wpływa na płodność	Większość torbieli nie zaburza owulacji ani nie utrudnia zajścia w ciążę

Diagnostyka

Podstawowym badaniem w diagnostyce torbieli jajnika jest ultrasonografia przezpochwowa. Pozwala ocenić wielkość, strukturę, echogeniczność i ukrwienie zmiany.

USG przezpochwowe (TVS)

Jest złotym standardem obrazowania jajników. W badaniu ocenia się:

• wielkość torbieli (pomiary w trzech wymiarach)
• charakter zawartości: płyn prosty, złożony, z przegrodami, z częścią litą
• obecność brodawkowatych wyrośli
• unaczynienie (badanie dopplerowskie)
• obecność wolnego płynu w miednicy

Na podstawie obrazu USG zmiany klasyfikuje się według systemu IOTA (International Ovarian Tumor Analysis) - zestawu cech prostych (benign) i cech złośliwych (malignant), który pozwala z dużą dokładnością odróżnić torbiele łagodne od wymagających dalszej diagnostyki. USG ginekologiczne w Medicus Center wykonywane jest głowicą przezpochwową, co zapewnia najdokładniejszą ocenę narządów miednicy mniejszej.

Badania dodatkowe

• morfologia krwi i CRP - przy podejrzeniu infekcji lub pęknięcia torbieli
• marker CA-125 - stosowany u kobiet po menopauzie lub przy podejrzanych zmianach; nie służy do skriningu, bo bywa podwyższony także w endometriozie, mięśniakach, zapaleniach
• beta-hCG - wykluczenie ciąży (również pozamacicznej)
• markery HE4, ROMA - dodatkowe wskaźniki ryzyka raka jajnika
• MRI miednicy - przy niejednoznacznym obrazie USG, ocenie endometriozy, planowaniu operacji
• tomografia komputerowa - przy podejrzeniu złośliwości i planowaniu dalszego leczenia

Kiedy zgłosić się do ginekologa

Wizyta u specjalisty jest wskazana przy:

• jakimkolwiek nowym, uporczywym bólu w podbrzuszu
• nieregularnych miesiączkach lub plamieniach między cyklami
• rutynowej kontroli profilaktycznej (raz w roku)
• ciąży (wczesne USG potwierdzające oraz przesiewowe)
• dolegliwościach po menopauzie

Leczenie - porównanie metod

Strategia leczenia zależy od rodzaju torbieli, wieku pacjentki, objawów i wyników badań obrazowych.

Obserwacja (watch and wait)

Stosowana w większości torbieli czynnościowych o średnicy <5 cm u kobiet w wieku rozrodczym bez objawów. Kontrolne USG po 2-3 cyklach miesiączkowych. Jeśli torbiel zniknie, dalsza diagnostyka nie jest potrzebna.

Leczenie farmakologiczne

• doustna antykoncepcja hormonalna - nie cofa torbieli, ale hamuje ich powstawanie poprzez zatrzymanie owulacji; zalecana u kobiet z nawracającymi torbielami czynnościowymi
• analogi GnRH - rzadko, głównie przy endometriomach przed planowaną operacją
• leki przeciwbólowe - w okresie narastania bólu przed oczekiwaną regresją

Leczenie operacyjne

Wskazania: torbiele >5-7 cm niezwiązane z cyklem, torbiele z cechami podejrzanymi w USG, endometriomy nieodpowiadające na leczenie, objawy uciskowe, skręt lub pęknięcie, podejrzenie złośliwości, torbiele po menopauzie.

• laparoskopia - małoinwazyjna, preferowana metoda; krótki czas hospitalizacji, szybki powrót do aktywności
• laparotomia - otwarty zabieg; stosowany przy dużych torbielach, podejrzeniu nowotworu, konieczności rozszerzenia operacji
• torbielektomia (usunięcie samej torbieli z zachowaniem jajnika) - standard u kobiet w wieku rozrodczym
• ooforektomia (usunięcie jajnika) - u kobiet po menopauzie lub przy podejrzeniu nowotworu

Najczęstsze pytania pacjentek

Czy torbiel jajnika boli podczas wizyty u ginekologa? Badanie palpacyjne może być niekomfortowe, ale zwykle nie wywołuje silnego bólu. USG przezpochwowe bywa lekko nieprzyjemne, ale nie bolesne.

Czy można zajść w ciążę z torbielą? Większość torbieli nie blokuje owulacji. Problem może pojawić się przy endometriomach, PCOS lub bardzo dużych zmianach uciskających narządy rodne.

Czy torbiel jajnika może pęknąć sama? Tak, zwłaszcza torbiele krwotoczne i duże endometriomy. Pęknięcie często kończy się samoistnie, ale silny ból z omdleniem wymaga pilnej diagnostyki.

Ile czasu czeka się na wynik USG? Wynik jest ustny zaraz po badaniu, opis pisemny otrzymuje się z ręki albo tego samego dnia.

Czy aktywność fizyczna może wywołać skręt jajnika? Skręt występuje częściej przy torbielach >5 cm i może być wyzwalany przez gwałtowne ruchy, ćwiczenia, stosunek. Sam sport nie zwiększa ryzyka przy małych zmianach.

Czy po usunięciu torbieli jajnik działa normalnie? Przy prawidłowo wykonanej torbielektomii rezerwa jajnikowa jest w większości zachowana. Powtórne operacje na tym samym jajniku mogą zmniejszać rezerwę.

Jak często kontrolować torbiel, która nie wymaga leczenia? Typowy schemat to kontrolne USG po 6-8 tygodniach od pierwszego badania. Jeżeli zmiana zniknęła lub wyraźnie się zmniejszyła, dalsze kontrole zazwyczaj nie są potrzebne. Przy torbielach utrwalonych o łagodnym obrazie kontrole co 6-12 miesięcy.

Czy dieta lub suplementy mają wpływ na torbiele jajnika? Brak dowodów, że jakakolwiek dieta cofa istniejącą torbiel. Utrzymanie prawidłowej masy ciała, redukcja stresu i regularna aktywność fizyczna wspierają gospodarkę hormonalną i mogą zmniejszać ryzyko zaburzeń owulacji.

W Medicus Center w Łomży diagnostykę torbieli jajnika prowadzi między innymi lek. Emilia Wojno-Szumowska w ramach konsultacji ginekologicznej z USG. Zapraszamy do rezerwacji online lub telefonicznej pod numerem 662 138 511.

Podsumowanie

• Torbiel jajnika to najczęstsza zmiana narządu rodnego, zwykle łagodna i czynnościowa.
• Większość torbieli <5 cm ustępuje samoistnie w 2-3 cykle miesiączkowe.
• Ból w podbrzuszu, plamienia międzymiesiączkowe i uczucie pełności w miednicy to objawy, z którymi warto zgłosić się do ginekologa.
• Nagły, silny ból jednostronny wymaga pilnej oceny - może oznaczać skręt lub pęknięcie torbieli.
• Podstawowa diagnostyka to USG przezpochwowe; system IOTA pozwala z dużą dokładnością odróżnić zmiany łagodne od podejrzanych.
• Leczenie dobierane jest indywidualnie: obserwacja, antykoncepcja hormonalna lub zabieg laparoskopowy w uzasadnionych przypadkach.

Źródła i opracowania

1. Timmerman D., Planchamp F., Bourne T., et al. ESGO/ISUOG/IOTA/ESGE Consensus Statement on pre-operative diagnosis of ovarian tumors. Ultrasound in Obstetrics & Gynecology, 2021;58(1)
   . doi.org/10.1002/uog.23635
2. IOTA - International Ovarian Tumor Analysis. Simple Rules i ADNEX model. iotagroup.org
3. RCOG. Management of Suspected Ovarian Masses in Premenopausal Women, Green-top Guideline No. 62. Royal College of Obstetricians and Gynaecologists, 2011. rcog.org.uk
4. Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników (PTGiP). ptgin.pl
5. ESGO - European Society of Gynaecological Oncology. esgo.org