Seplenienie u dziecka. Kiedy wada wymowy wymaga terapii?

Seplenienie to najczęstsza wada wymowy u dzieci, polegająca na nieprawidłowej realizacji głosek s, z, c, dz, sz, ż, cz, dż, ś, ź, ć, dź. Terapii wymaga wtedy, gdy utrzymuje się po 4.-5. roku życia, gdy dziecko wsuwa język między zęby lub gdy dźwięk ma charakter chlupoczący, bo takie wzorce nie ustępują samoistnie. Zaburzenia artykulacji dotyczą 8-9% małych dzieci (wg ASHA), a około 5% dzieci rozpoczyna naukę w pierwszej klasie z wyraźnie zauważalnym zaburzeniem mowy (wg NIDCD).

Czym jest seplenienie i czym różni się od dyslalii

Seplenienie (w terminologii logopedycznej sygmatyzm) to zaburzenie wymowy głosek dentalizowanych, czyli tych, przy których zęby zbliżają się do siebie, a powietrze przepływa wąską szczeliną. W polszczyźnie należą do nich trzy szeregi:

• szereg syczący: s, z, c, dz,
• szereg szumiący: sz, ż, cz, dż,
• szereg ciszący: ś, ź, ć, dź.

Dyslalia to pojęcie szersze, obejmujące wszystkie zaburzenia realizacji dźwięków mowy, w tym również nieprawidłową wymowę głoski r (rotacyzm) czy k i g (kappacyzm, gammacyzm). Seplenienie jest więc jednym z rodzajów dyslalii, tym najczęściej spotykanym w gabinecie.

Ważne jest odróżnienie wady wymowy od opóźnionego rozwoju mowy. Przy wadzie wymowy dziecko mówi dużo i chętnie, buduje zdania odpowiednie dla swojego wieku, ale zniekształca konkretne dźwięki. Jeśli problemem jest przede wszystkim ubogi zasób słów i brak zdań, mówimy o innym zagadnieniu, które opisujemy przy opóźnionym rozwoju mowy.

Kiedy dziecko powinno opanować poszczególne głoski

Rozwój artykulacji przebiega etapami, od głosek najłatwiejszych do najtrudniejszych. Poniższe widełki to orientacyjne normy przyjmowane w polskiej logopedii, a nie sztywne granice, ale wyraźne odchylenia od nich są sygnałem do oceny.

Wiek	Głoski zwykle opanowane	Co bywa jeszcze niedojrzałe
do 3 lat	samogłoski, p, b, m, f, w, t, d, n, l, k, g, h, j	zmiękczanie szeregu syczącego, brak sz, ż, cz, dż oraz r
3-4 lata	szereg ciszący ś, ź, ć, dź, pojawia się szereg syczący s, z, c, dz	sz, ż, cz, dż zastępowane szeregiem syczącym, brak r
4-5 lat	utrwalony szereg syczący s, z, c, dz	szereg szumiący jeszcze niestabilny
5-6 lat	szereg szumiący sz, ż, cz, dż oraz głoska r	pojedyncze nieutrwalone realizacje w mowie szybkiej
6-7 lat	pełny system fonetyczny, mowa w pełni zrozumiała	brak, utrwalone błędy wymagają terapii

Zastępowanie głosek szumiących syczącymi u trzylatka („safa” zamiast „szafa”) mieści się w normie rozwojowej. Ten sam wzorzec u pięciolatka wymaga już konsultacji. Kluczowa różnica dotyczy jednak nie wieku, a typu błędu: niektóre postacie seplenienia są nieprawidłowe na każdym etapie rozwoju i nie należy na nie czekać.

Kliknij infografikę, aby powiększyć.

Rodzaje seplenienia

Rodzaj	Jak brzmi i wygląda	Rokowanie
Międzyzębowe	język wsuwa się między zęby, dźwięk tępy, często widoczny czubek języka	nie ustępuje samoistnie, wskazanie do terapii niezależnie od wieku
Boczne (lateralne)	powietrze uchodzi bokiem języka, dźwięk chlupoczący, nieprzyjemny dla ucha	najtrudniejsze w terapii, wymaga długiej i systematycznej pracy
Przyzębowe	język płasko przylega do zębów, dźwięk przytłumiony, mało wyrazisty	wymaga terapii, dobrze reaguje na ćwiczenia pozycji języka
Wargowo-zębowe	dolna warga zbliża się do górnych zębów, słychać domieszkę f lub w	wymaga terapii
Parasygmatyzm	zastępowanie głosek, np. sz na s („safa” zamiast „szafa”)	u młodszych dzieci może być etapem rozwoju, po 4.-5. roku życia wymaga terapii
Mogisygmatyzm	opuszczanie głoski, np. „koła” zamiast „szkoła”	wymaga terapii, wpływa na zrozumiałość mowy

Podział ten ma znaczenie praktyczne. Seplenienie międzyzębowe i boczne to wzorce nieprawidłowe z definicji, bo dziecko nie realizuje głoski w sposób, który mógłby się „dojrzeć” do normy. Parasygmatyzm u trzylatka bywa natomiast naturalnym etapem, w którym dziecko upraszcza trudniejsze dźwięki.

Skąd się bierze wada wymowy

Seplenienie rzadko ma jedną przyczynę. Najczęściej nakłada się kilka czynników, dlatego terapia zaczyna się od ustalenia, co utrzymuje nieprawidłowy wzorzec:

• wady zgryzu i nieprawidłowe ustawienie zębów, zwłaszcza zgryz otwarty, przy którym język naturalnie wchodzi między zęby,
• przetrwałe nawyki, czyli smoczek lub butelka używane po 2.-3. roku życia oraz ssanie palca, wpływające na zgryz i pozycję języka,
• oddychanie przez usta, często wtórne do przerostu migdałka gardłowego, alergii lub niedrożności nosa, przy którym język spoczywa nisko, a nie przy podniebieniu,
• obniżone napięcie mięśni w obrębie twarzy i nieprawidłowa praca języka, czyli zaburzenia miofunkcjonalne,
• ograniczona ruchomość języka przy krótkim wędzidełku, choć jego rola w wadach wymowy bywa przeceniana i wymaga indywidualnej oceny,
• niedosłuch, także okresowy, towarzyszący nawracającym wysiękowym zapaleniom ucha środkowego,
• naśladowanie nieprawidłowych wzorców z otoczenia.

Ta lista tłumaczy, dlaczego same ćwiczenia głoski często nie wystarczają. Jeśli dziecko oddycha przez usta lub ma zgryz otwarty, nieprawidłowa pozycja języka będzie wracać, dopóki nie zajmiemy się przyczyną.

Mity o wadach wymowy

Jak przebiega terapia seplenienia

Terapia nie polega na powtarzaniu trudnych słów. Punktem wyjścia jest diagnoza, a kolejność pracy ma znaczenie, bo nową głoskę wprowadza się dopiero wtedy, gdy aparat mowy jest do niej przygotowany.

Tempo pracy zależy od rodzaju seplenienia, wieku dziecka i regularności ćwiczeń w domu. Seplenienie przyzębowe zwykle poddaje się terapii szybciej niż boczne, przy którym trzeba zbudować całkowicie nowy tor przepływu powietrza. Koszt diagnozy i terapii jest orientacyjny i aktualny w cenniku.

Co rodzic może robić w domu

Skuteczność terapii w dużej mierze zależy od tego, co dzieje się między wizytami. Kilka zasad ułatwia pracę:

• ćwiczcie krótko, ale codziennie, bo 5-10 minut dziennie działa lepiej niż godzina raz w tygodniu,
• nie każcie dziecku powtarzać wyrazu w nieskończoność, jeśli nie potrafi jeszcze wypowiedzieć głoski poprawnie, bo utrwala to zły wzorzec,
• mówcie do dziecka poprawnie i wyraźnie, bez zdrabniania i naśladowania jego błędów,
• ograniczcie smoczek i picie z butelki, zwłaszcza po 2. roku życia,
• zwróćcie uwagę, czy dziecko oddycha przez nos, także podczas snu.

Jeśli u dziecka współistnieją opóźnienia ruchowe lub wady postawy, warto skonsultować je również z fizjoterapeutą dziecięcym, bo napięcie mięśniowe całego ciała przekłada się także na pracę aparatu mowy.

W Medicus Center w Łomży

Diagnozę i terapię logopedyczną dzieci i młodzieży prowadzi Kornelia Kozioł, logopeda, absolwentka Logopedii z Fonoaudiologią Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku. Pierwsza wizyta zaczyna się od wywiadu z rodzicem, po którym logopeda ocenia artykulację w mowie spontanicznej i w powtarzaniu, sprawdza ruchomość języka i warg, wędzidełko oraz warunki zgryzowe, a także słuch fonematyczny. Na tej podstawie ustala, czy potrzebna jest konsultacja laryngologiczna lub ortodontyczna, i przedstawia plan terapii wraz z zestawem ćwiczeń do domu. W pracy z wadami artykulacji wykorzystuje między innymi terapię miofunkcjonalną i masaż logopedyczny, a także przygotowuje dzieci do zabiegu korekty wędzidełka. Wizytę przy ul. Akademickiej 42 można umówić prywatnie, bez skierowania, online lub telefonicznie.

Najczęstsze pytania

W jakim wieku seplenienie wymaga terapii? Jeśli dziecko po 4.-5. roku życia zastępuje głoski szumiące syczącymi, potrzebna jest konsultacja. Seplenienie międzyzębowe i boczne wymagają terapii niezależnie od wieku, bo nie są etapem rozwoju, a nieprawidłowym wzorcem, który sam nie mija.

Czy seplenienie międzyzębowe minie samo? Nie. Przy tej postaci język wsuwa się między zęby i taki wzorzec nie wyrówna się z wiekiem. Im dłużej się utrwala, tym więcej pracy wymaga jego zmiana, dlatego nie warto z konsultacją czekać.

Czy smoczek powoduje wadę wymowy? Sam smoczek nie powoduje wady wymowy, ale długie używanie, zwłaszcza po 2.-3. roku życia, sprzyja nieprawidłowemu ustawieniu zębów i niskiej pozycji języka, co zwiększa ryzyko seplenienia. Podobnie działa wieloletnie ssanie palca.

Ile trwa terapia seplenienia? To zależy od rodzaju wady, wieku dziecka i regularności ćwiczeń w domu. Część dzieci potrzebuje kilku miesięcy, seplenienie boczne wymaga zwykle dłuższej pracy. Plan i przewidywany czas logopeda ustala po diagnozie.

Czy dziecko z wadą wymowy będzie miało trudności w szkole? Nieprawidłowa artykulacja i zaburzony słuch fonematyczny mogą utrudniać naukę czytania i pisania, dlatego terapię warto zamknąć przed rozpoczęciem nauki szkolnej. Wczesne rozpoczęcie pracy zmniejsza to ryzyko.

Podsumowanie

• Seplenienie to najczęstsza wada wymowy u dzieci, dotycząca głosek s, z, c, dz, sz, ż, cz, dż, ś, ź, ć, dź
• Zastępowanie głosek szumiących syczącymi u trzylatka mieści się w normie, ale u pięciolatka wymaga konsultacji
• Seplenienie międzyzębowe i boczne to wzorce nieprawidłowe na każdym etapie i nie ustępują samoistnie
• Najczęstsze przyczyny to wady zgryzu, przetrwałe nawyki, oddychanie przez usta i zaburzenia miofunkcjonalne, dlatego same ćwiczenia głoski często nie wystarczają
• Terapia idzie od diagnozy i usunięcia przyczyny, przez przygotowanie aparatu mowy, do wywołania i automatyzacji głoski

Na wadę wymowy nie warto czekać „do szkoły”. Im wcześniej dziecko zacznie pracować nad prawidłowym wzorcem, tym krócej trwa terapia i tym mniejsze ryzyko trudności w nauce czytania i pisania.

Źródła i opracowania

1. American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). Speech Sound Disorders, Articulation and Phonology (Practice Portal). asha.org
2. American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). Speech Sound Disorders in Children. asha.org
3. National Institute on Deafness and Other Communication Disorders (NIDCD). Quick Statistics About Voice, Speech, Language. nidcd.nih.gov
4. Wren Y., Miller L.L., Peters T.J., Emond A., Roulstone S. Prevalence and predictors of persistent speech sound disorder at eight years old, findings from a population cohort study. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 2016;59(4): 647-673.
5. Polski Związek Logopedów (PZL). Standardy postępowania logopedycznego. logopeda.org.pl